Terugblik: Excursie Open Monumentendag

Tekst en foto's: Jordy Topma & Jitske Hell  

Zondag 13 september begon met een flinke plensbui, maar uiteindelijk brak het Gelderse zonnetje door voor Open Monumentendag. Deze middag meldden zeven leden van Erfgoed Jong zich met paraplu’s, skateboards en regenjassen bij de Kruittoren te Zutphen voor een tochtje cultuursnuiven.

De Kruittoren was de ideale plek om te beginnen. Rond 1328 werd de bouw van deze hoektoren gestart als onderdeel van de toenmalige stadsmuur. Zutphen maakte destijds gouden tijden door als vooraanstaand lid van het Hanzeverbond. De stadsmuur is in dit stukje Zutphen vergaan, maar de Kruittoren staat nog altijd. De schaduwen van de stadsmuur zijn nog wel goed te zien in stoeptegels die aangeven waar de muur vroeger liep. Tegenwoordig wordt de Kruittoren door jonge kunstenaars gebruikt voor bijeenkomsten die in het licht staan van erfgoed. Beeldend kunstenaar Gijs, voor de gelegenheid gepost op deze wachttoren, vertelde ons over de ‘gevaarlijkste man van Zutphen’ – verzetsman Jan Willem Vlastuin – die tijdens de bezetting werd vermoord in opdracht van de NSB-burgemeester. Door Vlastuin te herdenken willen de jongeren vanuit de Kruittoren laten weten dat hun idealisme nog niet is uitgedoofd.

In de geest van de oude stadsmuur vervolgden we onze tocht naar de Berkelpoort, genoemd naar het water dat er onderdoor stroomt. Ook deze waterpoort maakte deel uit van de middeleeuwse verdedigingswerken van Zutphen. We beklommen de poort. Boven op de poort troffen we wederom een verteller aan. Ditmaal een lokale gids, die ons nauwkeurig uitlegde dat de poort (of ruïne) drie keer groots is gerestaureerd. Eigenlijk was het stadsbestuur van plan om de poort te slopen nadat het al lang zijn militaire functie en nut had verloren. Immers ‘kun je stenen ook prima ergens anders voor gebruiken’, aldus de gids, maar men hechtte in de negentiende eeuw toch nog waarde aan de ruïne en dus overleefde die de tand des tijds. De aanblik ervan was in ware romantische stijl, met de oranje stenen in de heldergroene omgeving, middenin in de stortregen. Toen Cuypers in 1888 aan zijn restauratieklus begon, was het doel dan ook niet om de poort terug in zijn oorspronkelijke staat te brengen, maar om deze als ruïne te behouden en voor instortingsgevaar te behoeden. Dat is gelukt. De Berkel stroomt nog altijd onder de poort door.

Toen een van de vooruitziende leden van Erfgoed Jong – een niet nader te noemen lid van de activiteitencommissie – een kaart wist te bemachtigen, werd onze tocht langs de geplande route vergemakkelijkt. De volgende stop was de Barbaros Moskee, waar we gastvrij een gebed mochten bijwonen, en het oer-chique Ruitershofje – vernoemd naar de stichter Henrick Ruyter – die dicht bij elkaar liggen. Tot rust gekomen vervolgden we onze weg terug naar de oude binnenstad.

Wandelend door het centrum van Zutphen viel ons op hoeveel aandacht de Zutphenaren aan Open Monumentendag besteden: van klederdracht tot de vele muzikale optredens. Eenmaal aangekomen bij Ravenstraat 3, betraden wij een monumentaal pand waarin zowel een nostalgische snoepwinkel als minimuseum De Brandkas en een kloosterbibliotheek zijn gevestigd. Hier bleek de wieg van de verzekeringsmaatschappij de Nationale Nederlanden te staan. Ondanks een ijverige portier voelde het gezelschap niet veel voor een uitgebreide geschiedenis. Gelukkig was er in datzelfde pand een historisch snoepwinkeltje, dat kon rekenen op brede belangstelling. Uit betrouwbare bron: de chocoladespekken en toffees zijn ouderwets lekker.

Maar dit veelzijdige pand had nog meer te bieden. In de kloosterbibliotheek vertelde de aanwezige gids ons de herkomst van de grote boekencollectie en de vondsten die men deed toen er rondom Ravenstraat 3 werd gegraven:‘’t is en blieft Zutphen, als ie un spade in de grond stupt kumt er altied wel iets naar beuven’. De gids benadrukte dat men binnenkort hoopt een glas-in-loodraam uit Uden in de kloosterbibliotheek te laten hangen en dat we maar eens moeten terugkomen om te kijken of het is gelukt. Er zijn daartoe geen beloftes gemaakt, maar wie weet...

Iedere oude stad heeft zijn grote trots in de vorm van een kerk. Zo ook Zutphen. Dus natuurlijk konden we als verantwoordelijke historici en erfgoedliefhebbers de Walburgiskerk niet overslaan. Deze grote middeleeuwse kerk is gewijd aan de heilige Walburga, wier verhaal uitgebreid wordt verteld in de apsis – de halfronde afsluiting van het koor. Deze heilige zou twee wonderen hebben verricht, het zogeheten lichtwonder en het wonder van genezing. Volgens het middeleeuwse verhaal kreeg Walburga geen kaars mee om te kunnen zien in de donkere gangen van het klooster in Heidenheim, waarna ze plots omringd werd door hemels licht dat zo fel was dat de andere nonnen en monniken het van veraf konden zien. Het tweede wonder zou volgens de overlevering als volgt zijn verlopen: Walburga had de dochter van een rijke edelman genezen door een nacht lang te bidden naast haar bed. Deze kennis namen wij tot ons onder het genot van het prachtige orgelspel van het beroemde Baderorgel, even fraai in decoratie als in klank.

We sloten onze productieve tocht af met de Bourgonjetoren, zo genoemd omdat hij de Bourgondiërs moest tegenhouden die Zutphen (en geheel Gelre) dreigden in te nemen ten tijde van Karel de Stoute. Een enthousiaste gids vertelde ons dat de toren ‘helaas nooit is gebruikt’ en daarom beter de vredestoren kan heten, al was dat ergens ook wel weer goed, bedacht hij zich, anders had de toren er waarschijnlijk ook niet meer gestaan. Daar kunnen we over twisten, maar feit blijft: de toren heeft zijn functie nooit hoeven uitvoeren. De troepen van Karel hadden Gelre al onder de voet gelopen voordat Zutphen eraan moest geloven. Uiteraard werd het prachtige kanon van vijf meter dat in de toren huisde wel door Karel in beslag genomen. Dat was wel het minste wat Zutphen voor hem kon doen. Uiteraard beklom Erfgoed Jong ook deze toren, zij het wat langzamer dan de eerste, maar we laten ons ook na een middag in touw niet graag kennen.

Na een aantal uur verantwoord vermaak was het de hoogste tijd voor een welverdiende borrel met bitterbal. Bij het toepasselijk genaamde café Camelot – verbeeld je: ridder in harnas en gigantische discobal aan het plafond - praatten we na, discussieerden we nog over de staat van de sector en sloten we een gezellige dagje erfgoed af met een lach en een vriendschappelijke strijd om de laatste borrelhap.

Tot de volgende keer!